Grimbergen, 1 augustus 2012. Sinds december 1994 hangt het kunstwerk ‘Scimitar’ van Panamarenko in een hoek van de vertrekhal van Brussels Airport, in de heldere nok van de ‘Diamant’. Al zoveel keren heb ik passagiers of meet&greeters zich de vraag horen stellen of dat ‘vliegtuigje’ nu al dan niet gemaakt is om ons luchtruim te doorklieven. De kunst van Panamarenko is geliefd door dromer en techneut, door jong en oud. Luchtvaartliefhebbers hebben doorgaans een boontje voor Panamarenko. Ook Hangar Flying droomt weg bij zijn kunstwerken. Bij uitgeverij De Eenhoorn (www.eenhoorn.be) is nu een prachtig boek verschenen over de jeugdjaren van Panamarenko.

Cover

Auteur Brigitte Minne (www.brigitteminne.be) schrijft kinderboeken en werkt mee aan verschillende kindertijdschriften en theater- of filmproducties. Zowel in binnen- als buitenland is Brigitte al diverse keren gelauwerd voor haar boeken en kortfilms. Het neerpennen en vertalen van meer dan tweehonderd kinder- en jeugdboeken, zowel als auteur als vertaalster, heeft haar taal stevig verrijkt.

Brigitte Minne sprak urenlang met Panamarenko (°Antwerpen, 5 februari 1940) en reconstrueerde zo zijn kindertijd in Antwerpen, de jeugdjaren waarin de basis voor zijn kunstenaarschap werd gelegd. Brigitte: “Panamarenko is een regelmatig bezoeker van mijn Bed&Breakfast (www.huisminne.be/nl/hotel-b-b.html), hij komt hier genieten van mijn koffie en zelfgemaakte taarten. Hij wist niet dat ik schrijfster was. Zelf komt hij wat verlegen uit de hoek maar toch zeer gemoedelijk. Het idee dat ik zou schrijven over zijn jeugdjaren, om zo de band te leggen met zijn kunstwerken, zag hij wel zitten (“Als je taarten kan bakken, dan mag je zo’n boek ook wel proberen.”) Na een tijdje hoorde ik hem zeggen: “Verdomme, dat wijveke kan schrijven!”

Henri Van Herwegen (alias Panamarenko) was als kind al gefascineerd door vliegen, kevers en vogels. Hij werd van school gestuurd omdat hij een klasgenoot die hem onheus had behandeld een fikse dreun had gegeven die de jongen een paar tanden kostte. Henri werkte enkele maanden bij zijn vader in de dokken, tot hij werd toegelaten aan de Antwerpse kunstacademie. Toen voelde de kunstenaar in spe zich pas echt in zijn sas. Het was het begin van een kunstenaarscarrière die vanaf de zestiger jaren succes begon te kennen. Henri hoorde de naam ‘Panamarenko’ voor het eerst op zijn zelfgemaakte radio, hij vond het een gepaste kunstenaarsnaam. Panamarenko zou de naam van een Russisch generaal zijn geweest, het is beslist geen verbastering van Pan American Airways Company.

Panamarenko vond zijn eigen weg in de kunstscène. Zijn oeuvre vormt een combinatie van traditionele vliegtuigbouw en bijvoorbeeld vliegtechnieken van vogels en insecten. Op de achtergrond van zijn tekeningen maakt Panamarenko aantekeningen en schetsen van wetenschappelijke basistechnieken over aerodynamica. Panamarenko hield het niet alleen bij tekeningen en schetsen, hij ontwierp zowel kleine als grote kunstvoorwerpen.

Auteur Brigitte Minne en kunstenaar Panamarenko. (Archief Brigitte Minne)

‘De Kleine Panamarenko’ is een fascinerend boek om te bekijken en te (her)lezen. De foto’s van de meesterwerken zijn prima afgedrukt. De nooit eerder gepubliceerde familiefoto’s van Panamarenko maken van dit boek toch wel iets unieks. Brigitte: “Voor de illustraties heb ik geput uit zijn rijke collectie. Het was echt niet de bedoeling om een overzicht van zijn werken te publiceren, schitterende catalogi zijn er immers al veel gepubliceerd.”

‘De Kleine Panamarenko’ is een eerste titel in de kunstenaarsreeks ‘De Kleine’. Brigitte: ”De uitgever stuurt aan op een serie boeken over de jeugdjaren van kunstenaars, hoe ze als kind doorgaans onbewust de basis hebben gelegd voor hun latere kunstwerken. Nu ik met zo’n meester als Panamarenko ben gestart voel ik wel wat angst om ook andere kinderlevens van kunstenaars aan te pakken. Het contact met Panamarenko was zo ongedwongen en spontaan, ’t is een hele grote mijnheer. Hij heeft hard geleefd, is erg lucide en tevens een schat van een mens. Ook zijn partner Evelien, de dame achter de Panamajumbo-koffie (www.hoorenskoffie.be/index.php?id=1), is een heel zachtaardige en kunstminnende vrouw. “

Brigitte Minne heeft op een heel aangename manier de band gelegd tussen de jeugdjaren van Panamarenko en zijn latere kunstwerken. De verhalen in het boek zijn ontzettend leuk maar soms ook dramatisch. Vader Henricus werd door de Duitsers opgepakt en naar een werkkamp in Heidelberg gebracht, later naar een fabriek om Duitse U-boten te lassen. Gelukkig overleefde hij de oorlog. De verhalen van zijn vader zouden Panamarenko inspireren om de ‘Phama Novaya Zemblaya’ te bouwen, de duikboot waarmee de kunstenaar van Antwerpen Linkeroever naar Nova Zembla wou varen. Als jonge snaak was Panamarenko verzot op de ronde snoepjes van hostiedeeg, gevuld met een zuur smakend poeder. Ze lijken als twee druppels water op de UFO’s die hij tekende. Zijn onbereikbare tienerliefde was Brigitte Bardot. Hij bouwde de ‘Aeromodeller’, de zeppelin waarmee hij zijn femme fatale wou opzoeken. Als kind was Panamarenko een ware dierenliefhebber. De verhalen in het boek zijn hilarisch, zoals de vertelling van de kauw ‘Jantje Kokoke’ die een nest had in de ouderlijke keukenkast. De kauw heeft Panamarenko geïnspireerd voor zijn vogel- en vliegtuigtekeningen. We lezen in het boek waar Panamarenko de inspiratie haalde voor zijn ‘V-1 Barada Jet’. Hij zat met zijn moeder op een Antwerpse tram toen in 1944 een V-1 insloeg en dood en vernieling zaaide, Panamarenko zijn gezicht zat onder het bloed. Die traumatische jeugdherinnering werd verwerkt in het kunstwerk.

De Scimitar, te bewonderen op Brussels Airport, dateert van 1973 en was al te zien op verschillende internationale tentoonstellingen, ondermeer op de Wereldexpo van Sevilla in 1992. (Foto Kevin Cleynhens)

De entourage van de jonge Panamarenko is op zijn zachts gezegd erg ludiek. Brigitte Minne: “Putteke is bijvoorbeeld zo’n typetje. De vrouw was zo dik dat de mensen fluisterden dat ze met haar gewicht putten in de vloer maakte. Vandaar haar naam. Uit de mond van Panamarenko komen inderdaad fantastische verhalen, maar ze zijn levensecht, ’t is geen fictie.”

Panamarenko heeft een tijdlang marketing gestudeerd en ik vroeg me al een tijdje af of achter zijn kunstenaarsimago geen marketingmachine schuilgaat. Brigitte Minne ontkent met klem: “Hij is absoluut geen marketeer maar een kunstenaar pur sang. Panamarenko zit eigenhandig kunst te bedrijven en wordt absoluut niet omringd door een dure entourage. Van in het begin was ik gecharmeerd door zijn spontaniteit en echtheid, de man is 100% pure kunst. Zo’n zuivere artistieke houding, zonder glitter en franjes, vind je alleen bij de allergrootste kunstenaars.”

Technische gegevens: voor lezers vanaf 9 jaar, prijs: 22,95 euro, 128 blz, formaat: 26,5 x 20,5 cm, ISBN: 9789058387677.

Frans Van Humbeek